Muchlisa Bubi – Wikipedia, wolna encyklopedia

Muchlisa Bubi (ros. Мухлиса Буби, tat. Мөхлисә Бубый, wł. Muchlisa Nigmatullina – Мухлиса Нигматуллина[1]; ur. 1869 w Iż-Bobja[2], zm. 23 grudnia 1937 w Ufie) – tatarska[3] nauczycielka i działaczka na rzecz oświaty kobiet, związana z ruchem dżadidów. Działaczka na rzecz praw muzułmanek w Rosji radzieckiej, a następnie ZSRR. Pierwsza w nowożytnej historii islamu kobieta pełniąca funkcję kadiego[2][4][3].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i wczesna młodość[edytuj | edytuj kod]

Pochodziła ze wsi Iż-Bobja w guberni wiackiej. Jej ojciec Gabdułgallam i dziadek byli imamami oraz wiejskimi nauczycielami. Babka Hubbidżamal również zajmowała się nauczaniem. Matka, Badralbanat, była córką imama, znała języki arabski, perski i turecki i była uważana za znawczynię prawa islamskiego (alima)[2]. Rodzice założyli we wsi szkołę, gdzie ojciec uczył miejscowych chłopców, matka – dziewczynki[4]. Jej bracia Gobajdułła i Gabdułła należeli do pierwszego pokolenia reformatorskiego ruchu dżadidów[2]. Muchlisa w dzieciństwie uczyła się od rodziców języków arabskiego i perskiego, poznawała podstawy islamu, miała dostęp do biblioteki ojca. Jej żywe zainteresowanie książkami i nauką sprawiło, że ojciec i bracia zaczęli poważniej traktować jej edukację[2]. Jej brat Gabdułła popierał równouprawnienie kobiet i mężczyzn, twierdząc, że Bóg uczynił wszystkich równymi, a obowiązkiem mężczyzn było zwrócić kobietom należne, równe z nimi miejsce w społeczeństwie[2].

W wieku osiemnastu lat Muchlisa została wydana za mąż za wiejskiego mułłę. Urodziła córkę Mundżiję, adoptowała również córkę zmarłej służącej[4]. Małżeństwo okazało się nieudane – w 1897 r. Muchlisa za zgodą braci porzuciła męża i razem z córkami wróciła do rodzinnej wsi[4]. Jej mąż odmówił jednak rozwodu i związek formalnie trwał aż do 1917 r.[2]

Dyrektorka szkół żeńskich[edytuj | edytuj kod]

W 1895 r. Gabdułła otworzył w Iż-Bobja szkołę przy meczecie i zaczął prowadzić w niej zajęcia według autorskiego programu. Dwa lata później Gabdułła i Gobajdułła założyli szkołę dla dziewczynek i powierzyli swojej siostrze stanowisko jej kierowniczki[2]. Muchlisa równocześnie poszerzała swoją wiedzę pod okiem braci, a następnie przekazywała zdobyte wiadomości uczennicom. Szkoła w Iż-Bobja była pierwszą żeńską szkołą, w której realizowano idee oświatowe dżadidów. Absolwentki otrzymywały dyplom uprawniający do pracy w charakterze nauczycielek. Do szkoły zgłaszały się muzułmanki z terenów dzisiejszego Tatarstanu i Powołża, ale także z Rosji centralnej (w tym z Moskwy), Syberii, z Taszkientu, Samarkandy, Biszkeku i Siemipałatyńska[2]. W 1910 r. szkoła miała osiem klas, a w jej programie znajdowały się takie przedmioty jak gramatyka i literatura turecka, pismo tureckie, język arabski, język rosyjski, recytacja Koranu, kaligrafia, arytmetyka, geografia, nauki ścisłe, historia naturalna, zarządzanie gospodarstwem domowym i rzemiosło[2]. Rok później szkoła została zamknięta przez władze rosyjskie, które uznały ją za ośrodek niepożądanej myśli pantureckiej i panislamskiej[2]. Jeszcze wcześniej zamknięto szkołę męską w Iż-Bobja[4]. Bracia-założyciele placówki zostali skazani na sześć i dwa miesiące więzienia, a po odbyciu kary opuścili Rosję[2].

Muchlisa Bubi nie została uwięziona i jeszcze w 1911 r. przeniosła się do Troicka, gdzie na zaproszenie zamożnej rodziny Jauszewów została kierowniczką ufundowanej przez nich szkoły żeńskiej, gdzie realizowano program dżadidów[2]. Organizacja placówki faktycznie trwała trzy lata[2]. Otwierając szkołę w sierpniu 1914 r., Muchlisa Bubi wezwała do kształcenia kobiet, które w jej przekonaniu było warunkiem koniecznym dla dalszego rozwoju całej społeczności Tatarów w Rosji. Rok później Jauszewowie ufundowali również szkołę nauczycielską dla muzułmanek. Otwierając ją, Muchlisa Bubi wyraziła życzenie, by placówka przyciągnęła setki lub nawet tysiące uczennic, które mogłyby kształcić się „w ojczystym języku i w duchu narodowym”[2].

Wybór na kadiego[edytuj | edytuj kod]

Po rewolucji lutowej, 11 maja 1917 r., w Moskwie odbył się I Wszechrosyjski Zjazd Muzułmanów, podczas którego Muchlisa Bubi została wybrana jedną z sześciu osób, którym powierzono urząd kadiego – islamskiego sędziego religijnego[2]. Kobiety-delegatki uczestniczyły w zjeździe na równi z mężczyznami. Wybór kobiety na kadiego odbył się z niewielką przewagą głosów (307 delegatów i delegatek poparło jej kandydaturę, 280 zagłosowało przeciw)[4], a po fakcie został przyjęty z oburzeniem przez konserwatywnych ulemów. Konserwatywne pismo religijne Dīn wä maʿīszat, wydawane w Orenburgu, nazwało jej wybór „błędem religijnym i politycznym”[2].

Mimo tych kontrowersji w 1917 r. Muchlisa Bubi zakończyła pracę jako dyrektorka szkoły i zaczęła pracować w wydziale spraw rodzinnych muzułmańskiego Centralnego Zarządu Duchownego[2]. Zajmowała się rozstrzyganiem sporów rodzinnych, kobiety z całego kraju przybywały do niej, by szukać pomocy[2][4]. Opracowała nowe regulacje z zakresu prawa rodzinnego, radykalnie ograniczające poligamię wśród muzułmanów w Rosji, ustanawiające też zasadę, by zawarcie drugiego małżeństwa było możliwe wyłącznie za zgodą pierwszej żony. Muchlisa Bubi wzywała również kobiety, by nie zgadzały się zostawać drugimi żonami[4]. Opracowała wzór kontraktu małżeńskiego, dający kobiecie prawo do rozwodu w sytuacji, gdyby mąż pozostawił ją bez środków utrzymania na ponad rok, był alkoholikiem lub hazardzistą lub gdyby mimo wszystko bez jej zgody ożenił się z drugą kobietą[2]. Walczyła o zakaz małżeństw dzieci i zmuszania wdów do zawierania małżeństwa z krewnymi zmarłego męża[2]. Wspólnie z pozostałymi sędziami w 1923 r. wydała fatwę pozwalającą rosyjskim muzułmankom wyjść powtórnie za mąż, jeśli ich mężowie zaginęli podczas I wojny światowej i klęsk głodu, jakie po niej nastąpiły[2]. Pisała o roli kobiet w społeczeństwach muzułmańskich, wzywała Tatarki do zachowywania ojczystego języka[4], podkreślała znaczenie tradycji religijnej[2]. Widząc, iż władze radzieckie zaostrzały swoją politykę antyreligijną, wzywała imamów w całym kraju do kształcenia dziewczynek, także w klasach koedukacyjnych, przewidując, że to kobiety w przyszłości będą przekazywały swoim dzieciom zasady wiary muzułmańskiej[2].

Została powtórnie wybrana na urząd kadiego w 1923 i 1926 r.[2] W Centralnym Zarządzie Duchownym była prawą ręką i najważniejszą współpracowniczką muftiego Rizyitdina Fachreddinowa[5].

W 1937 r. została aresztowana przez NKWD. Zarzucano jej członkostwo w „burżuazyjno-nacjonalistycznej organizacji powstańczej w Baszkirii”, działalność kontrrewolucyjną i nacjonalistyczną, związki z obcym wywiadem. Podczas śledztwa nie przyznała się do winy i nikogo nie obciążyła[4]. Została skazana na śmierć i rozstrzelana 23 grudnia 1937 r.[4] Zrehabilitowana w 1960 r.[3]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. БУБИ́ (Нигматуллина) Мухлиса, bigenc.ru [dostęp 2022-04-19].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Rozaliya Garipova, Muslim Female Religious Authority in Russia: How Mukhlisa Bubi Became the First Female Qāḍī in the Modern Muslim World, „Die Welt des Islams”, 57 (2), 2017, s. 135, ISSN 0043-2539 [dostęp 2022-04-18].
  3. a b c Мухлиса Буби – первая женщина-кади, web.archive.org, 29 kwietnia 2013 [dostęp 2022-04-18] [zarchiwizowane z adresu 2013-04-29].
  4. a b c d e f g h i j k Мухлиса Буби, дочь Фемиды [dostęp 2022-04-18] (ros.).
  5. Мухлиса Буби/Биогарфии/Татарская культура/Tatarica, tatarica.narod.ru [dostęp 2022-04-18].